خواص کود روی و علائم کمبود روی در رشد گیاهان

روی (Zn) یکی از عناصر ریزمغذی ضروری برای رشد و توسعه طبیعی گیاهان است که نقش کلیدی در فعالیت آنزیم‌ها، سنتز پروتئین‌ها، تولید هورمون اکسین، فتوسنتز و تقسیم سلولی دارد. کمبود این عنصر در بسیاری از خاک‌های کشاورزی به‌ویژه خاک‌های قلیایی، آهکی و با ماده آلی کم مشاهده می‌شود.

کمبود روی باعث اختلالات فیزیولوژیکی از جمله کاهش رشد، کوتولگی بین‌گره‌ای، زردی برگ‌ها و کاهش عملکرد و کیفیت محصول می‌شود. در دهه‌های اخیر، با توجه به گسترش کشاورزی فشرده، تخلیه عناصر غذایی خاک، و محدودیت جذب عناصر در برخی شرایط خاکی، مصرف کودهای حاوی روی به‌عنوان راهکاری مؤثر برای جبران کمبود آن در بسیاری از کشورها مورد توجه قرار گرفته است. هدف از این مقاله بررسی نقش و اهمیت کود روی، زمان و روش‌های مصرف آن، و معرفی انواع مختلف کودهای روی در کشاورزی است.

در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :

فرم عنصر روی در محصولات زراعی

به طور کلی مشخص شده است که روی در گیاهان به صورت Zn²⁺ و یا متصل به اسیدهای آلی یافت می‌شود. در pH بالای خاک، احتمالاً به عنوان کاتیون تک ظرفیتی (ZnOH+) نیز استفاده می‌شود. روی در بافت ریشه تجمع می‌یابد و از طریق آوند چوبی به ساقه منتقل می‌شود. انتقال روی به آوند چوبی از طریق سیمپلاست و آپوپلاست انجام می‌شود، اما سطوح بالای روی نیز در آوند آبکش شناسایی شده است که نشان می‌دهد روی هم از طریق آوند چوبی و هم از طریق بافت‌های آوندی جابه‌جا می‌شود.

کود سولفات پتاسیم (52 %) گرومان باعث بهبود ارزش غذایی، طعم و شکل ظاهری (اندازه، رنگ و عطر) محصولات کشاورزی می‌گردد.

کود روی نقش ویژه‌ای در لقاح دارد، زیرا دانه‌های گرده دارای غلظت بسیار بالایی از روی هستند. در صورت کمبود روی محصولات زراعی به پتانسیل کامل خود دست پیدا نخواهند کرد و در صورت ناکافی بودن روی، رشد خود را متوقف خواهند کرد. علائم ظاهری شامل میانگره‌های کوتاه (به عنوان مثال در غلات) و برگ‌های کوچک است. pH بالا و کود فسفر بالا یا منگنز بالا می‌تواند کمبود روی را القا کند.

نشانه کمبود روی در خاک و گیاهان چیست؟

یکی از عناصر ضروری برای رشد گیاه است. در فتوسنتز نقش دارد که به گیاهان کمک می‌کند تا فتوسنتز با کارایی بهتری انجام شود. کمبود روی می‌تواند باعث بروز علائم متعددی از جمله رشد غیرطبیعی، زردی برگ‌ها، و رشد کوتاه مدت گیاه شود. کمبود روی در خاک و گیاهان، ابتدا باید تعیین شود که کمبود روی وجود دارد؛  برای این کار باید نمونه خاک بردارید آن را برای سطوح روی تجزیه و تحلیل کنید. در صورت وجود کمبود روی، افزودن سولفات روی یا کلات روی به رفع مشکل کمک می‌کند.

کمبود روی معمولاً در خاک‌های آهکی (pH بالا) که توسط ماشین‌آلات برای کاربرد یکنواخت آبیاری تسطیح شده‌اند، رخ می‌دهد. زیرا تسطیح مزارع به ویژه در خاک‌های آهکی باعث حذف خاک سطحی و مواد آلی غنی از ریز مغذی‌ها می‌شود علاوه بر این، کمبودها در خاک‌هایی با محتوای روی کل کم (مانند خاک‌های شنی) یا خاک‌هایی که محتوای فسفر قابل دسترس نسبتاً بالایی دارند، رخ می‌دهد با این حال، محتوای روی کل یک شاخص قابل اعتماد برای نشان دادن ظرفیت خاک برای تامین روی برای جذب گیاه نیست.

بخش بسیار کوچکی از کل روی خاک (کمتر از 1 میلی گرم بر کیلوگرم) در محلول خاک وجود دارد که می‌تواند توسط گیاهان جذب شود  در صورتی که دما نسبتاً پایین باشد، کمبودها را می‌توان در خاک‌های خنک و مرطوب در طول فصول اولیه رشد مشاهده کرد. مشکلات کمبود روی اغلب در مناطق مرطوب خنک شدید است و در تابستان از بین می‌رود. دمای پایین باعث کاهش تجزیه میکروبی مواد آلی می‌شود که به دلیل سیستم ریشه ضعیف توسعه یافته روی را به محصول غیرقابل دسترس تبدیل می‌کند. از سوی دیگر، افزایش دمای خاک باعث افزایش، سرعت انتشار از کلوئیدهای خاک به ریشه گیاهان و افزایش کانی سازی از مواد آلی می‌شود.

زمان مصرف کود روی در گیاهان

زمان مصرف کود روی به‌ شدت به نوع گیاه، مرحله رشدی، و نوع خاک بستگی دارد. در بسیاری از گیاهان زراعی و باغی، بهترین زمان برای مصرف کود روی، قبل یا هم‌زمان با کاشت و یا در مراحل اولیه رشد رویشی است. در گیاهانی مانند ذرت، گندم، برنج و سویا، مصرف پایه‌ای کود روی در زمان آماده‌سازی زمین یا به‌صورت محلول‌پاشی در مراحل اولیه رشد (مثلاً 2 تا 4 برگی) تأثیر بالایی در افزایش رشد و عملکرد دارد. در محصولات باغی مانند درختان میوه، محلول‌پاشی برگی قبل از گل‌دهی یا بعد از برداشت برای بهبود وضعیت روی در فصل بعد، مؤثر است.

همچنین در گیاهانی با سیستم ریشه‌ای ضعیف یا حساس به کمبود عناصر، مصرف تدریجی و دوره‌ای کود روی در مراحل مختلف رشد توصیه می‌شود. تأخیر در مصرف این کود ممکن است باعث شود گیاه نتواند از تمام ظرفیت رشدی خود استفاده کند، بنابراین زمان‌بندی مصرف نقش مهمی در کارآیی آن دارد.

انواع کودهای روی در کشاورزی

کودهای روی در شکل‌ها و ترکیبات مختلفی در بازار عرضه می‌شوند که هر یک دارای ویژگی‌های خاصی از نظر قابلیت جذب، نحوه مصرف، قیمت و پایداری در خاک هستند.

سولفات روی (Zinc Sulfate)

رایج‌ترین و ارزان‌ترین شکل کود روی است که به‌صورت پودری یا گرانوله با درصدهای مختلف (معمولاً ZnSO₄·7H₂O با 22٪ روی) عرضه می‌شود. این کود به‌راحتی در آب حل شده و می‌توان آن را به‌صورت محلول‌پاشی برگی یا کاربرد خاکی استفاده کرد. به دلیل حلالیت بالا، سریع‌الاثر بوده ولی در خاک‌های قلیایی ممکن است به سرعت تثبیت شود. بنابراین برای خاک‌های آهکی توصیه می‌شود به‌صورت محلول‌پاشی یا همراه با مواد آلی استفاده شود.

کلات روی (Zinc Chelate – EDTA/Zn)

کلات‌های روی دارای قابلیت جذب بالاتری در خاک‌های قلیایی و دارای pH بالا هستند. در این ترکیبات، یون روی توسط یک مولکول آلی مانند EDTA پوشیده شده و از تثبیت آن در خاک جلوگیری می‌شود. این نوع کود معمولاً گران‌تر از سولفات است اما اثربخشی بالاتری دارد، به‌ویژه در سیستم‌های کشت گلخانه‌ای یا خاک‌های با pH بالا. کلات روی معمولاً برای محلول‌پاشی و آبیاری قطره‌ای در سیستم‌های پیشرفته توصیه می‌شود.

اکسید روی (Zinc Oxide)

این ترکیب به‌صورت جامد و با درصد روی بالا (معمولاً 70 تا 80 درصد) ارائه می‌شود اما قابلیت انحلال کمتری دارد. بنابراین بیشتر به‌عنوان منبع تأخیری و ماندگار در خاک به کار می‌رود. معمولاً به صورت پوشش‌دهی بذر یا همراه با کودهای پایه استفاده می‌شود. در خاک‌هایی با ظرفیت جذب بالا، این نوع کود به‌تدریج روی مورد نیاز را آزاد می‌کند.

نیترات روی، فسفات روی، و فرم‌های آلی

نیترات روی و فسفات روی در برخی فرمولاسیون‌های خاص به کار می‌روند، ولی کاربرد وسیع آن‌ها محدودتر است. همچنین استفاده از کودهای زیستی و آلی حاوی روی (مانند کمپوست‌های غنی‌شده با روی) در حال گسترش است، که به تدریج روی را آزاد می‌کنند و با بهبود فعالیت میکروبی خاک، جذب آن را افزایش می‌دهند.

مقدار و روش مصرف

مقدار مصرف کود روی بسته به نوع گیاه، روش مصرف، بافت و pH خاک، شرایط اقلیمی و نوع کود متفاوت است. برای کاربرد خاکی، مقدار مصرف سولفات روی معمولاً بین 20 تا 50 کیلوگرم در هکتار است، در حالی که برای محلول‌پاشی برگی، غلظت 0.2 تا 0.5 درصد (2 تا 5 گرم در لیتر) کافی و مؤثر است.

در سیستم‌های آبیاری قطره‌ای، مصرف کلات روی به مقدار 1 تا 2 کیلوگرم در هکتار در چند نوبت انجام می‌شود. روش مصرف نیز بسیار مهم است؛ در خاک‌های آهکی بهتر است از محلول‌پاشی یا استفاده موضعی (نواری یا همراه با بذر) استفاده شود تا تماس عنصر با خاک کاهش یابد. در کشت‌های گلخانه‌ای، استفاده از محلول‌های تغذیه‌ای دقیق‌تر و قابل کنترل‌تر است و اثربخشی کود روی بیشتر خواهد بود. در کوددهی برگی باید دقت کرد که زمان محلول‌پاشی هنگام طلوع یا غروب آفتاب باشد تا از سوختگی برگ‌ها جلوگیری شود. همچنین باید از اختلاط نادرست با سایر کودها و سموم که موجب ته‌نشینی یا کاهش جذب می‌شود، اجتناب کرد.
کود نیترات کلسیم به عنوان عامل پیشگیری کننده از بیماری گیاهان استفاده می‌شود.

دلایل اصلی کمبود روی در محصولات کشاورزی

دلایل اصلی کمبود روی در محصولات کشاورزی عمدتاً مربوط به خاک است:

• در دسترس بودن روی کم در خاک (pH بالا)
• خاک‌های آهکی و سدیمی ‌بالا
• مقدار کم روی کل خاک (به ویژه در خاک‌های شنی، سدیمی‌ و آهکی)
• از دست دادن مواد آلی خاک
• وجود نیتروژن، سدیم، کلسیم، منیزیم و فسفات بالا در خاک
• سطح بالای آب و عوامل آب و هوایی  و غیره

بنابراین، کمبود روی در گیاهان می‌تواند در طیف وسیعی از انواع خاک‌ها مانند خاک‌های بسیار هوازده، خاک‌های آهکی با pH بالا (مناطق نیمه خشک)، خاک‌های شنی و خاک‌های اسیدشویی با محتوای روی کل کم رخ دهد.

مقاله پیشنهادی : کود پتاس بالا برای چه گیاهانی مناسب است ؟

نتیجه گیری از تاثیر روی بر رشد گیاه

کود روی یکی از عناصر کلیدی در بهبود رشد، سلامت و عملکرد گیاهان است، به‌ویژه در خاک‌های آهکی و مناطق خشک که کمبود این عنصر شایع است. انتخاب صحیح نوع کود، زمان و روش مصرف، تأثیر بسزایی در جذب مؤثر و کارآیی آن دارد. کودهایی مانند سولفات روی برای مصارف گسترده و اقتصادی مناسب هستند، در حالی که کلات روی در شرایط خاص و با بازده بالا توصیه می‌شود. توجه به علائم کمبود، انجام آزمون خاک و گیاه، و مشورت با متخصصین تغذیه گیاهی در تدوین برنامه تغذیه‌ای دقیق برای هر محصول بسیار اهمیت دارد. در نهایت، مصرف هدفمند و علمی کود روی، نه تنها عملکرد کمی و کیفی محصولات کشاورزی را افزایش می‌دهد، بلکه باعث بهبود بهره‌وری از منابع و پایداری تولید در بلندمدت می‌شود.

سوالات متداول درباره خواص کود روی