شناسایی بافت خاک: روشی برای کشاورزی موفق

بافت خاک به نسبت ذرات شن (Sand)، سیلت (Silt) و رس (Clay) گفته می‌شود. این نسبت، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک را تعیین می‌کند که به نوبه‌ی خود، بر قابلیت نگهداری آب، تهویه، دمای خاک و در نهایت رشد گیاه تأثیرگذار است.

در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :

کود گرانوله بهساز آلی خاک باعث بهبود ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک می شود.

ساختار خاک چیست؟

خاک از ذرات جامد و فضاهای منفذی تشکیل شده است. فضاهای منافذ تقریباً 50 درصد حجم خاک را تشکیل می‌دهند که این منافذ به عنوان مجرای عبور هوا و آب در خاک عمل می‌کنند. 50 درصد دیگر خاک از مواد معدنی، مواد آلی و میکروارگانیسم تشکیل شده است. مواد آلی از بقایای گیاهی و حیوانی تجزیه شده و اساساً کمپوست می‌باشند.

موجودات زنده خاک شامل حشرات، قارچ‌ها، باکتری‌ها و کرم‌های خاکی هستند که بسیاری از آن‌ها به عنوان تجزیه‌کننده عمل می‌کنند تا این فضولات گیاهی و حیوانی را به ترکیبات قابل استفاده توسط گیاهان تجزیه کنند. جزء معدنی خاک از خاک رس، سیلت و ذرات ماسه تشکیل شده است. مقادیر نسبی این مواد همان چیزی است که ما برای توصیف بافت یک خاک یا نوع خاک استفاده می‌کنیم.

شناسایی انواع خاک بر اساس ظاهر و ویژگی آن ها 

وقتی نوع خاک را توصیف می‌کنیم، ذرات معدنی غالب را توصیف می‌کنیم. خاک به ندرت از 100% رس یا 100% سیلت تشکیل شده است، اما ترکیبی از دو یا سه عنصر معدنی همراه با مواد آلی است. از نظر نوع خاک یکی از این کانی‌ها برجسته تر خواهد بود. برای تعیین اینکه چه نوع خاکی از بافت به روش احساس دارید از موارد زیر استفاده کنید.

شن

شن و ماسه به خوبی به عنوان یک توپ در کنار هم قرار نمی‌گیرد. ممکن است در صورت مرطوب شدن، یک توپ ایجاد کند، اما زمانی که توپ خاک را پرتاب می‌کنید، به راحتی از هم جدا می‌شود. هنگامی‌که انگشت شست خود را از آن عبور می‌دهید، خاک شنی خرد می‌شود.

خاک رس

ذرات خاک رس بسیار ریز (ریز) هستند و خاک رسی وقتی آن را در دستان خود فشار می‌دهید احساس چسبندگی می‌کند. خاک رس به راحتی یک توپ را تشکیل می‌دهد، اغلب می‌توانید خاک را در دستان خود قالب بزنید. وقتی توپ در کف دست شما پرتاب می‌شود، از هم جدا نمی‌شود. ذرات خاک رس حتی زمانی که خاک را بین شست و انگشتان خود مالش می‌دهید به هم می‌چسبند و یک روبان را تشکیل می‌دهند.

سیلت

سیلت نیز بسیار ریز است، با ذرات متوسط در اندازه بین خاک رس و ماسه. هنگامی‌که یک توپ از خاک سیلتی درست می‌کنید، آن را به خوبی در کنار هم نگه می‌دارد، اما زمانی که در دست کار می‌شود یا پرش می‌شود، از هم جدا می‌شود. وقتی خاک‌های سیلت را بین شست و انگشتان خود بمالید، نرم و صاف و تقریباً آرد مانند به نظر می‌رسد. مانند خاک رس روبانی تشکیل نمی‌دهد

خاک لوم

کلمه لوم برای توصیف خاک‌هایی با مخلوط خوب ماسه، سیلت و رس و همچنین مواد آلی به کار می‌رود. این همان خاکی است که همه ما آرزو می‌کنیم برای باغبانی داشته باشیم! لوم‌ها می‌توانند ماسه یا سیلت یا خاک رس بیشتری داشته باشند، اما معمولاً بین انگشتان شما صاف می‌شوند. یک گلوله لومی‌مرطوب شده به خوبی به هم می‌چسبد، اما در هنگام پریدن یا زمانی که خاک را بین شست و انگشتان خود می‌کشید، به راحتی از هم جدا می‌شود.

کود آلی غنی شده پتاسه (10-00-00) گرومان در افزایش عیار محصول موثر است و مصرف آن درخاک‌های شور و قلیایی اکیدا توصیه می شود.

1. مدیریت تغذیه: بافت خاک مستقیماً بر قابلیت نگهداری عناصر غذایی تأثیر دارد.
2. برنامه آبیاری: خاک‌های شنی نیازمند آبیاری بیشتر اما کوتاه‌تر هستند؛ در حالی‌که خاک‌های رسی دیر خشک می‌شوند.
3. تهویه و رشد ریشه: خاک‌های سبک برای ریشه‌زایی بهترند ولی مواد غذایی را زود از دست می‌دهند.
4. انتخاب نوع کود و روش مصرف: مثلاً در خاک‌های شنی باید از کودهای آهسته‌رهش یا پتاسیم سولفات استفاده کرد.

بهترین راه برای شناخت نوع خاک این است که یک نمونه تصادفی برای آزمایش جمع آوری کنید و آن را برای تجزیه و تحلیل به آزمایشگاه‌های مورد اعتماد بفرستید. نتایج نه تنها در مورد بافت خاک، بلکه pH و در دسترس بودن مواد مغذی را به شما نشان می‌دهد و توصیه‌هایی برای اصلاح خاک و کوددهی ارائه می‌دهد.

با این حال، برای شناسایی نوع خاک بجز دستان خود به ابزار خاصی نیاز ندارید. دانشمندان این نوع تشخیص را روش “بافت با روش احساسی” می‌نامند که توصیف کاملاً دقیقی است. در اینجا نحوه اجرای آن را بیان می‌کنیم:

یک مشت خاک در دستتان بریزید. خاک را کمی‌مرطوب کنید (مگر اینکه خاک از قبل مرطوب باشد) خاک را به صورت یک توپ فشرده کنید توپ را به آرامی ‌در دست خود پرتاب کنید از انگشت شست خود برای مالش خاک روی انگشتان خود استفاده کنید همانطور که روی خاک کار می‌کنید، به احساس آن در دستان خود توجه کنید.

خاک چقدر خوب توپ را تشکیل می‌دهد؟ آیا توپ در کنار هم قرار می‌گیرد یا از هم می‌پاشد؟ وقتی توپ را در دست خود پرتاب می‌کنید، آیا به نگه داشتن آن ادامه می‌دهد یا به راحتی می‌شکند؟ هنگامی‌که خاک را بین انگشتان خود می‌چرخانید، شن‌ریزی یا صافی نسبی خاک را در نظر بگیرید. وقتی خاک را بین شست و انگشتان خود می‌مالید، روبانی تشکیل می‌شود یا به سادگی خرد می‌شود؟ تمام این سوالات به شما در تعیین بافت یا نوع خاک کمک می‌کند.

بافت خاک پارامتری است که هم در مزرعه و هم در آزمایشگاه به عنوان ابزار طبقه بندی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای تعیین چنین طبقه بندی از بافت فیزیکی خاک استفاده می‌شود. این بافت را می‌توان با استفاده از روش‌های کیفی مانند بافت با احساس و همچنین با استفاده از روش‌های کمی‌چندگانه مانند روش هیدرومتر، روش پیپت، روش POM (ذرات آلی) و یا روش سریع تعیین کرد. روش هیدرومتر پرکاربردترین روش در بین روش‌های کمی ‌است.

بافت خاک در درجه اول بر اندازه ذرات با قطر کمتر از 2 میلی متر تمرکز دارد. مواردی که با این معیار مطابقت دارند عبارتند از شن، سیلت و خاک رس. سیستم‌های طبقه بندی معمولاً بر اساس درصد مشاهده شده شن، سیلت و رس است. سیستم‌های طبقه‌ای که بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرند، طبقه‌بندی خاک USDA و سیستم‌های طبقه‌بندی خاک WRB هستند و هر دو از 12 کلاس بافت استفاده می‌کنند و همچنین سیستم UK-ADAS که از 11 کلاس استفاده می‌کند.

مقاله پیشنهادی : اصلاح شوری خاک با گچ ، گوگرد و مواد دیگر

ایالات متحده دارای 12 طبقه بندی بافت خاک است که توسط USDA تعریف شده است. این طبقه بندی‌ها شامل شن و ماسه، لوم شنی، لوم، لوم سیلت، سیلت، لوم رسی شنی، لوم رسی، لوم رسی سیلتی، رس شنی، رس سیلتی و رس می‌باشد. طبقه بندی‌ها همگی بر اساس بخش‌های ماسه، سیلت و رس موجود برای یک نمونه خاک خاص تعیین می‌شوند. آنها معمولاً به دلیل اندازه ذرات غالب خاک (رس، سیلت، ماسه) یا ترکیبی از فراوان ترین آنها (رس شنی، رس سیلتی) نامگذاری می‌شوند. لوم مخلوطی از اندازه ذرات است که بیشتر از ماسه، سیلت و مقدار کمتری خاک رس تشکیل شده است.

از نظر وزن، ترکیب معدنی آن به ترتیب حدود 40-40-20٪ غلظت ماسه-سیلت-رس است. این نسبت‌ها می‌تواند متفاوت باشد و در نتیجه 5 طبقه‌بندی از طبقه‌بندی‌های ذکر شده قبلی به غیر از خود لوم (لوم رسی، لوم شنی و غیره) ایجاد می‌شود. وقتی کسی می‌خواهد بافت خاک را تعیین کند، معمولاً به کمک مثلث بافت خاک نیاز است.

تصویر پایین نمونه‌ای از مثلث بافت معمولی است هر ضلع مثلث نشان دهنده درصد شن، سیلت و رس در یک نمونه خاک معین است. هر چه به یک ضلع مثلث نزدیکتر شوید، درصد اندازه ذرات خاک بیشتر می‌شود. مثلث فقط در صورتی کمک می‌کند که بدانید چند درصد شن، سیلت و رس در نمونه خاک خود دارید. هنگامی‌که درصد ترکیبات مشخص شد، مثلث می‌تواند به شکلی کاملاً شبکه‌ای استفاده شود تا مشخص شود که نمونه شما در کدام یک از 12 طبقه بندی قرار می‌گیرد.

کود سولفات منیزیم (23 درصد) نقش موثری در رشد ونمو گیاهان، رسیدن و رنگ آوری محصولات کشاورزی دارد.

آزمایش ساده شناسایی بافت خاک در مزرعه

اگر تجهیزات آزمایشگاهی ندارید، از تست استوانه‌ای یا تست لمس میدانی استفاده کنید:
• خاک شنی: در دست نمی‌چسبد، به راحتی پخش می‌شود.
• خاک سیلتی: نرم و مخملی، کمی حالت صابونی دارد.
• خاک رسی: به دست می‌چسبد، گلوله می‌شود و قابل ورز دادن است.
• لوم: ترکیبی از حالت‌های بالا با چسبندگی متوسط.

نتیجه گیری

شناخت دقیق نوع خاک و بافت آن، اولین و مهم‌ترین گام در موفقیت هر برنامه کودی، زراعی و باغی است. در شرکت‌های تولید کود مانند گرومان، تطبیق فرمول‌های کودی با بافت خاک می‌تواند باعث افزایش اثربخشی محصولات، رضایت مشتریان و کاهش اتلاف منابع شود.

مقاله پیشنهادی : خاک ورزی چیست + معرفی انواع آن