بهترین کود برای افزایش تناژ گندم

گندم یکی از مهم‌ترین غلات در جهان و ایران است و افزایش تولید آن برای تأمین امنیت غذایی اهمیت حیاتی دارد. عملکرد کمی گندم، علاوه بر مدیریت زراعی و اقلیمی، به شدت به برنامه تغذیه‌ای و تأمین متعادل عناصر غذایی بستگی دارد. بسیاری از اراضی کشاورزی در ایران از نظر عناصر ماکرو و میکرو دچار کمبود یا عدم تعادل هستند. در نتیجه، انتخاب نوع کود، مقدار مصرف، زمان و روش مصرف آن می‌تواند نقشی کلیدی در افزایش تناژ ایفا کند. در این مقاله، نقش هر عنصر غذایی اصلی و ریزمغذی در عملکرد گندم بررسی و مقدار مصرف بهینه آن همراه با علائم کمبود و بیش‌بود ارائه می‌گردد.

در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :

کود سولفات پتاسیم (52 %) گرومان باعث تنظیم فعالیت‌های سلولی و فعالیت آنزیم‌ها می شود.

واریته‌های مدرن پر محصول کارایی مصرف نیتروژن بالاتری دارند، به این معنی که آنها از نیتروژن موجود بهتر جذب و بهره برداری می‌کنند. با این حال، کشاورزان باید در نظر داشته باشند که عملکرد دانه و محتوای پروتئین دانه همبستگی منفی دارند. در نتیجه، کشاورزان باید زمان و مقادیر کود نیتروژن را به بهترین شکل ممکن تنظیم کنند تا تعادل مطلوب بین این دو حفظ شود.

نحوه مصرف کود برای افزایش تناژ گندم

مصرف کود باید بر اساس آزمون خاک، مرحله رشد گیاه، اقلیم منطقه و هدف زراعی انجام شود. به‌طور کلی، کوددهی گندم شامل مراحل پایه (قبل از کاشت)، سرک اول (پنجه‌زنی)، سرک دوم (ساقه‌دهی) و تغذیه تکمیلی در مرحله گلدهی و پر شدن دانه است. کودهای فسفاته و پتاسه معمولاً در پایه استفاده می‌شوند، در حالی که کودهای نیتروژنه به صورت تقسیط شده در چند مرحله سرک کاربرد دارند. محلول‌پاشی ریزمغذی‌ها در مراحل حساس رشد به‌ویژه در خاک‌های آهکی ایران می‌تواند تأثیر بسزایی در افزایش جذب عناصر و عملکرد نهایی داشته باشد. همچنین ترکیب کودهای شیمیایی با منابع آلی و بیولوژیکی باعث افزایش راندمان مصرف کود و پایداری خاک می‌شود.

نکات استفاده از کودهای افزاینده تناژ گندم

هدف این کوددهی ارائه نوع و مقدار مناسب مواد مغذی مورد نیاز برای رشد و تولید محصول بالا است. به منظور تشکیل برنامه کوددهی، کشاورز باید با متخصص تغذیه گیاهی مشورت کند و موارد زیر را در نظر بگیرد:

• تنوع کشت خواهد شد
• عملکرد مورد انتظار
• ویژگی‌های خاک
• ماده مغذی خاک
• تاریخ کاشت
• میزان آبیاری و بارندگی

بهترین کود افزایش تناژ گندم:

نیتروژن (N)

نیتروژن عنصر اصلی در ساخت پروتئین‌ها، اسیدهای نوکلئیک و کلروفیل است. این عنصر برای رشد رویشی، افزایش تعداد پنجه‌ها، توسعه سطح برگ و بالا بردن توان فتوسنتزی گیاه اهمیت دارد. جذب نیتروژن باعث افزایش تعداد دانه در خوشه و وزن هزار دانه می‌شود. کمبود نیتروژن منجر به کاهش توان فتوسنتزی و در نتیجه کاهش شدید عملکرد می‌شود.

کمبود نیتروژن

علائم کمبود نیتروژن معمولاً در برگ‌های پایین‌تر (پیرتر) شروع می‌شود. این برگ‌ها به رنگ زرد کمرنگ در می‌آیند و در نهایت خشک می‌شوند. رشد گیاه متوقف شده و پنجه‌زنی کاهش می‌یابد. در کمبود شدید، بوته‌ها کوتاه و باردهی آن‌ها کم خواهد بود. کاهش سطح برگ سبز نیز از دیگر علائم کمبود نیتروژن است.

بیش‌بودنیتروژن

مصرف بیش از حد نیتروژن منجر به رشد بیش از حد بخش هوایی، سبزینگی زیاد و تأخیر در رسیدن محصول می‌شود. همچنین باعث افزایش حساسیت گیاه به خوابیدگی (ورس)، آفات و بیماری‌ها شده و کیفیت دانه از نظر درصد پروتئین کاهش می‌یابد. تجمع نیترات در بافت گیاهی نیز ممکن است برای مصرف انسانی و حیوانی مضر باشد.

مقدار مصرف نیتروژن

بسته به آزمون خاک، نوع رقم و شرایط اقلیمی، بین 150 تا 200 کیلوگرم اوره یا معادل آن نیتروژن در سه مرحله توصیه می‌شود: 30 درصد هنگام کاشت، 40 درصد در پنجه‌زنی و 30 درصد در ساقه‌دهی. در مناطق سردسیر مصرف به صورت سرک در اواخر زمستان و اوایل بهار ترجیح داده می‌شود.

کود پتاسیم (K)

پتاسیم نقشی حیاتی در تنظیم باز و بسته شدن روزنه‌ها، فتوسنتز، تنظیم اسمزی، ساخت نشاسته و انتقال مواد فتوسنتزی به دانه دارد. این عنصر به بهبود مقاومت گیاه در برابر تنش‌های زیستی و غیرزیستی از جمله خشکی، سرما و بیماری‌ها کمک می‌کند و نقش مهمی در پر شدن دانه دارد.

کمبود پتاسیم

برگ‌های پیر ابتدا دچار کلروز در حاشیه می‌شوند که به مرور قهوه‌ای و خشک می‌گردد. ساقه‌ها ضعیف و مستعد خوابیدگی می‌شوند. پر شدن دانه به‌خوبی صورت نمی‌گیرد و عملکرد دانه کاهش می‌یابد. در موارد شدید، گندم به تنش‌های محیطی بسیار حساس می‌شود.

بیش‌بود پتاسیم

پتاسیم بیش از حد ممکن است تعادل یون‌ها را در گیاه بر هم زده و مانع جذب منیزیم و کلسیم شود. این امر موجب بروز کمبود ثانویه و اختلال در عملکرد آنزیم‌ها و رشد گیاه می‌شود.

مقدار مصرف پتاسیم

بین 100 تا 150 کیلوگرم پتاسیم سولفات یا معادل آن، بسته به آزمون خاک، به‌صورت پایه مصرف می‌شود. در خاک‌های سبک، تقسیم مصرف به دو نوبت می‌تواند مفید باشد.

کود فسفر (P) (فسفات = PO43-)

فسفر برای انتقال انرژی (ATP)، تشکیل ریشه‌های قوی، افزایش گلدهی و دانه‌بندی اهمیت دارد. این عنصر رشد اولیه گندم را بهبود می‌بخشد و موجب تسریع در رسیدن محصول می‌شود. در خاک‌های سرد یا قلیایی، دسترسی به فسفر کاهش می‌یابد و استفاده از منابع محلول و اصلاح‌شده ضروری است.

کمبود فسفر

کمبود فسفر معمولاً در مراحل اولیه رشد با رنگ بنفش یا ارغوانی در لبه برگ‌ها ظاهر می‌شود. توسعه ریشه‌ها محدود شده و بوته‌ها کوچک و ضعیف باقی می‌مانند. پنجه‌زنی کاهش یافته و تعداد سنبلچه‌ها در خوشه کاهش می‌یابد. در شرایط کمبود شدید، زمان رسیدن محصول به تعویق می‌افتد.

بیش‌بود فسفر

مصرف بیش از حد فسفر می‌تواند مانع جذب عناصر ریزمغذی به‌ویژه روی و آهن شود. این امر منجر به کمبود ثانویه آن عناصر شده و اختلالات متابولیکی در گیاه ایجاد می‌کند. همچنین تجمع فسفر اضافی در خاک‌های آهکی باعث تثبیت آن و کاهش دسترسی‌پذیری آن در بلندمدت می‌شود.

مقدار مصرف فسفر

معمولاً 100 تا 150 کیلوگرم سوپر فسفات تریپل یا 80 تا 120 کیلوگرم دی‌آمونیوم فسفات در زمان آماده‌سازی زمین به‌عنوان کود پایه توصیه می‌شود. مصرف فسفر در خطوط کاشت و در عمق مناسب جذب را افزایش می‌دهد.

گوگرد (S)

گوگرد در ساخت اسیدهای آمینه حاوی گوگرد (مثل متیونین و سیستئین)، ویتامین‌ها و آنزیم‌ها نقش اساسی دارد. این عنصر برای سنتز پروتئین، افزایش کیفیت دانه و بهبود مقاومت گیاه در برابر تنش‌ها ضروری است. گوگرد همچنین جذب نیتروژن را تسهیل می‌کند.

کمبود گوگرد

برگ‌های جوان زرد و کم‌رنگ می‌شوند. کمبود گوگرد ظاهری مشابه نیتروژن دارد ولی در برگ‌های جوان ظاهر می‌شود. رشد گیاه کند می‌شود و درصد پروتئین دانه کاهش می‌یابد.

بیش‌بود گوگرد

استفاده زیاد از گوگرد به‌ویژه در خاک‌های اسیدی ممکن است منجر به اسیدی شدن بیش از حد خاک و کاهش جذب سایر عناصر به‌ویژه مولیبدن شود. همچنین احتمال تجمع نمک‌های سولفاتی افزایش می‌یابد.

مقدار مصرف گوگرد

30 تا 60 کیلوگرم گوگرد خالص یا 100 تا 150 کیلوگرم کودهای گوگرددار مانند سولفات آمونیوم یا گچ کشاورزی در پایه یا همراه با نیتروژن قابل توصیه است.

مقاله پیشنهادی : بهترین اصلاح کننده خاک کدام نوع است ؟

منیزیم (Mg)

منیزیم جزء اصلی کلروفیل است و در انتقال فسفات و فعالیت آنزیمی نقش دارد.

کمبود منیزیم

کمبود منیزیم منجر به کلروز بین رگبرگی در برگ‌های مسن‌تر و کاهش فتوسنتز می‌شود.

بیش‌بود منیزیم 

مقدار زیاد منیزیم ممکن است جذب کلسیم و پتاسیم را محدود کند .

مقدار مصرف منیزیم 

20 تا 40 کیلوگرم سولفات منیزیم به‌صورت پایه یا محلول‌پاشی 1 تا 2 در هزار کافی است.

آهن (Fe)

آهن برای سنتز کلروفیل، تنفس سلولی، فعالیت آنزیم‌ها و انتقال الکترون‌ها در فتوسنتز ضروری است. این عنصر نقش غیرقابل جایگزینی در تولید انرژی و سلامت برگ‌های جوان دارد. بدون آهن، گیاه قادر به تولید کلروفیل کافی نخواهد بود.

کمبود آهن

زردی بین رگبرگی در برگ‌های جوان یکی از رایج‌ترین علائم کمبود آهن است. در شرایط شدید، برگ‌ها تقریباً سفید می‌شوند. رشد گیاه کند و فتوسنتز محدود می‌گردد. کمبود آهن در خاک‌های آهکی و دارای pH بالا شایع است.

بیش‌بود آهن

جذب بیش از حد آهن در شرایط غیرعادی ممکن است باعث تجمع آن و اختلال در جذب سایر عناصر مانند فسفر شود. البته بیش‌بود آهن نسبت به کمبود آن نادر است و بیشتر در خاک‌های اسیدی یا با مصرف بی‌رویه کلات‌های آهن بروز می‌کند.

مقدار مصرف آهن

5 تا 10 کیلوگرم کلات آهن (EDDHA یا DTPA) به‌صورت خاکی یا 1 تا 2 در هزار به‌صورت محلول‌پاشی در مرحله پنجه‌زنی و رشد برگ توصیه می‌شود.

منگنز (Mn)

منگنز در فتوسنتز، فعال‌سازی آنزیم‌ها، سنتز کلروفیل و مقاومت به بیماری‌ها نقش دارد.

کمبود منگنز 

علائم کمبود شامل نوارهای کلروتیک بین رگبرگی در برگ‌های جوان، کاهش رشد و تأخیر در رسیدن محصول است.

بیش‌بود منگنز

در خاک‌های اسیدی، تجمع منگنز ممکن است به مسمومیت گیاه منجر شود و موجب نقاط نکروتیک روی برگ‌ها گردد.

مقدار مصرف منگنز

5 تا 10 کیلوگرم سولفات منگنز به‌صورت پایه یا محلول‌پاشی 1 تا 2 در هزار در مراحل رشد رویشی توصیه می‌شود.

روی (Zn)

روی در ساخت آنزیم‌ها، سنتز پروتئین، تقسیم سلولی و رشد ریشه نقش دارد. این عنصر در افزایش تعداد سنبلچه‌ها، پر شدن بهتر دانه و بالا رفتن درصد پروتئین مؤثر است. همچنین مقاومت گیاه به خشکی را افزایش می‌دهد.

کمبود روی

برگ‌های جوان دچار نوارهای سفید بین رگبرگی می‌شوند، رشد بوته متوقف و برگ‌ها کوچک و باریک باقی می‌مانند. در موارد شدید، برگ‌ها پیچیده و رشد زایشی مختل می‌شود. کمبود روی در بسیاری از خاک‌های آهکی ایران رایج است.

بیش‌بود روی

مصرف بیش از حد روی ممکن است مانع جذب مس و آهن شود. همچنین در صورت مصرف بی‌رویه از طریق محلول‌پاشی می‌تواند باعث سوختگی برگ شود.

مقدار مصرف روی

10 تا 15 کیلوگرم سولفات روی به صورت پایه یا 1 تا 2 در هزار محلول‌پاشی در مرحله پنجه‌زنی و قبل از گلدهی توصیه می‌شود.

بور (B)

بور در تقسیم سلولی، انتقال قندها، تشکیل گل و لقاح مؤثر نقش دارد.

کمبود روی

علائم شامل پیچیدگی و شکنندگی برگ‌ها، ریزش گل و کاهش تشکیل دانه است.

بیش‌بود روی

بور زیاد باعث سوختگی لبه برگ‌ها و کاهش رشد می‌شود.

مقدار مصرف روی

1 تا 2 کیلوگرم بوراکس در پایه یا محلول‌پاشی 0.3 تا 0.5 در هزار در مراحل گلدهی توصیه می‌شود.

مس 

مس برای ساخت پروتئین‌ها، فعالیت آنزیم‌ها، تشکیل دیواره سلولی و افزایش قدرت گرده‌افشانی ضروری است.

کمبود مس

کمبود مس باعث سفید شدن نوک برگ‌ها، رشد ضعیف خوشه و کاهش باروری دانه می‌شود.

بیش‌بود مس

سمیت مس ممکن است جذب آهن و روی را مختل کند و موجب سوختگی نوک برگ‌ها شود.

مقدار مصرف مس

3 تا 6 کیلوگرم سولفات مس یا محلول‌پاشی 0.5 تا 1 در هزار کافی است.

کلسیم (Ca)

کلسیم در تشکیل دیواره سلولی، رشد ریشه، تقسیم سلولی و مقاومت در برابر بیماری‌ها مؤثر است.

کمبود کلسیم

علائم کمبود شامل نکروز نوک برگ‌ها، کاهش رشد ریشه و شکنندگی گیاه است.

بیش‌بود کلسیم

زیاد بودن کلسیم ممکن است جذب منیزیم و بور را مختل کند.

مقدار مصرف کلسیم 

معمولاً در خاک‌های آهکی کمبود ندارد، اما در صورت نیاز، 100 تا 200 کیلوگرم گچ کشاورزی قابل استفاده است.

عناصر غذایی در مراحل مختلف رشدی

1. ظهور-جوانه زنی N – PO₄³⁻
2. تیلرینگ(پنجه زنی) N – Mg
3. رشد ساقه N – PO₄³⁻ – K – S – Mg – Zn
4. گرده افشانی – گلدهی – پرکننده دانه N – PO₄³⁻ – Mg – B

کود NPK کامل محلول در آب (36-12-12) گرومان فاقد آلاینده‌هایی مثل سرب، کادمیم و جیوه است.

نتیجه‌گیری 

برای افزایش تناژ گندم، تغذیه متعادل و مبتنی بر آزمون خاک ضروری است. مصرف کود باید با در نظر گرفتن نیازهای واقعی گیاه در هر مرحله از رشد و شرایط اقلیمی منطقه باشد. استفاده از کودهای دارای عناصر ماکرو و میکرو به‌صورت هدفمند، همراه با مدیریت صحیح آب، تناوب زراعی و کنترل بیماری‌ها می‌تواند نقش بسزایی در افزایش عملکرد ایفا کند. ترکیب منابع کودی شیمیایی با مواد آلی (مانند ورمی‌کمپوست، کود دامی پوسیده) و زیستی (مانند باکتری‌های محرک رشد) موجب افزایش بهره‌وری و پایداری تولید گندم خواهد شد.

جهت آشنایی با اینکه چگونه درخت انگور را پربار کنیم مقاله مربوطه را مطالعه نمایید.

سوالات متداول بهترین کود برای افزایش تناژ گندم