انواع کودهای کلاته : مزایا و کاربردهای آن

کودهای کلاته (Chelated Fertilizers) یکی از پیشرفته‌ترین اشکال تأمین ریزمغذی‌ها در کشاورزی مدرن محسوب می‌شوند. در شرایط خاک‌های آهکی و قلیایی که فراوانی آن‌ها در ایران بسیار بالاست، بسیاری از ریزمغذی‌ها مانند آهن، روی، منگنز و مس در دسترس گیاه قرار نمی‌گیرند. کلات‌ها با قرار دادن یون‌های فلزی در ساختارهای آلی خاص، از رسوب و غیرقابل جذب شدن آن‌ها جلوگیری کرده و باعث افزایش جذب مؤثر از طریق ریشه یا برگ می‌شوند.

امروزه کودهای کلاته با لیگاندهایی مثل EDTA، DTPA و EDDHA در کشاورزی جهانی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده‌اند. این کودها نه‌تنها جذب سریع‌تری دارند، بلکه پایداری آن‌ها در خاک بیشتر بوده و حتی در pHهای بالا نیز قابل استفاده هستند. هدف این مقاله بررسی انواع کودهای کلاته، مزایا، معایب و کاربردهای آن‌ها در مدیریت تغذیه گیاه است.

کود‌های کلاته چیست؟

عناصر غذایی گیاهی یکی از عوامل محیطی ضروری برای رشد و نمو گیاه هستند. مدیریت مواد مغذی برای بهره‌وری بهینه در تولید محصولات تجاری بسیار مهم است. در کود گرومان کلاته این مواد مغذی در غلظت‌های 100 قسمت در میلیون (ppm) در بافت‌های گیاهی به عنوان عناصر میکرو توصیف می‌شوند و شامل آهن (Fe)، روی (Zn)، منگنز (Mn)، مس (Cu)، بور (B)، کلر (Cl) مولیبدن (Mo) و نیکل (Ni) هستند. عناصر ریزمغذی مانند آهن، منگنز، روی و مس به راحتی در خاک اکسید یا رسوب می‌کنند و بنابراین استفاده از آنها کارآمد نیست. کود کلاته برای افزایش کارایی استفاده از ریز مغذی‌ها توسعه یافته‌اند.

کود کامل گرانول ویژه زراعت (۰۸-۰۴-۰۸) گرومان با برخورداری از ترکیبات کلینو در انواع خاک ها از پایداری مناسب و اثربخشی طولانی برخوردار است.

کود کلات شده چیست؟

کلمه کلات از کلمه یونانی چله گرفته شده است که به پنجه خرچنگ اشاره دارد. از این رو، کلات به روش گیره مانندی اطلاق می‌شود که در آن یون عناصر غذایی فلزی توسط مولکول آلی بزرگتر (پنجه)، که معمولاً لیگاند یا کیلاتور نامیده می‌شود، احاطه می‌شود. شکل های مختلف کلات به شرح زیر می باشد:

هر یک از لیگاندهای ذکر شده، هنگامی‌ که با یک ریز مغذی ترکیب می‌شوند، می‌توانند یک کود کلات تشکیل دهند. ریز مغذی‌های کلاته در شرایط خاصی از اکسیداسیون، رسوب و بی‌حرکتی محافظت می‌شوند، زیرا مولکول آلی (لیگاند) می‌تواند ترکیب شود و حلقه‌ای تشکیل دهد که ریزمغذی را احاطه کرده است. روش گیره مانندی که ریز مغذی به لیگاند متصل می‌شود، خاصیت سطحی ریز مغذی را تغییر می‌دهد و بازده جذب ریز مغذی‌های محلول پاشی را افزایش می‌دهد.

از آنجایی که خاک ناهمگن و پیچیده است، عناصر میکرو به راحتی اکسید یا رسوب می‌کنند. کلات یک ریز مغذی را از واکنش‌های نامطلوب در محلول و خاک حفظ می‌کند. کود کلات شده فراهمی ‌زیستی ریزمغذی‌هایی مانند آهن، مس، منگنز و روی را بهبود می‌بخشد و به نوبه خود به بهره‌وری و سودآوری تولید محصولات تجاری کمک می‌کند. کودهای کلات دار پتانسیل بیشتری برای افزایش عملکرد تجاری نسبت به ریز مغذی‌های معمولی دارند، اگر محصول در تنش کمبود عناصر میکرو  یا خاک‌هایی با pH بیشتر از 6.5 کشت شود. برای رشد یک محصول خوب، مواد مغذی مورد نیاز گیاه، باید ابتدا از خاک برآورده شود. اگر خاک نتواند این عناصر را تامین کند، باید از منابع کلات استفاده شود.

انواع کودهای کلاته

کودهای کلاته بر اساس نوع عنصر غذایی (آهن، روی، منگنز، مس و…) و نوع عامل کلات‌کننده تقسیم‌بندی می‌شوند. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

EDTA (اتیلن دی‌آمین تترا استیک اسید)

رایج‌ترین کلات‌کننده، مناسب برای خاک با pH کمتر از ۶.۵؛ برای عناصر روی، منگنز، مس و آهن.

DTPA (دی‌آمین پنتا استیک اسید)

پایداری بالاتر نسبت به EDTA؛ مناسب برای خاک‌هایی با pH تا حدود ۷.۵.

EDDHA (اتیلن دی‌آمین دی‌هیدروکسی فنیل استیک اسید)

قوی‌ترین کلات‌کننده آهن، قابل استفاده در pH تا ۹؛ مناسب برای خاک‌های قلیایی ایران.

HBED، HEDTA، و دیگر لیگاندهای پیشرفته

در برخی کودهای تخصصی و تجاری استفاده می‌شوند و قدرت پایداری بالایی دارند.

کلات‌های طبیعی (آمینواسید، لیگنین‌سولفونات، فولویک‌اسید)

سازگار با محیط زیست، بیشتر در محصولات ارگانیک کاربرد دارند. نوع کلات مورد استفاده باید بر اساس شرایط خاک و نوع گیاه به‌درستی انتخاب شود تا از افت بازده جلوگیری گردد.

بهترین زمان مصرف کودهای کلاته

برای دستیابی به بیشترین بهره‌وری از کودهای کلاته، زمان و روش مصرف نقش کلیدی دارد:

در ابتدای فصل رشد

در باغات، مصرف آهن و روی کلاته در اوایل بهار هم‌زمان با بیدار شدن ریشه‌ها بسیار مؤثر است.

در مراحل گلدهی و تشکیل میوه

ریزمغذی‌ها به‌ویژه روی و منگنز در این مراحل مصرف بالایی دارند.

در مرحله رشد رویشی سریع

به‌ویژه برای صیفی‌جات، سبزی‌ها و گلخانه‌ها که رشد سریعی دارند.

در زمان مشاهده علائم کمبود

مصرف فوری کود کلاته به‌صورت محلول‌پاشی یا در آب آبیاری می‌تواند کمبود را سریع رفع کند.

در سیستم‌های هیدروپونیک و آبیاری قطره‌ای

استفاده پیوسته از کلات‌ها در محلول غذایی باعث تأمین مداوم ریزمغذی‌ها می‌شود. در مصرف محلول‌پاشی، بهتر است ساعات اولیه صبح یا غروب و با غلظت مناسب صورت گیرد تا جذب بهینه انجام شود.

جهت آشنایی با علائم کمبود آهن در گیاهان مقاله مربوطه را مطالعه نمایید.

کاربرد کلات‌کننده‌ها در کودهای کشاورزی

کلات‌کننده‌ها، مولکول‌هایی هستند که عناصر فلزی را در ساختاری پایدار قرار می‌دهند و مانع از رسوب، اکسیداسیون یا جذب سطحی آن‌ها توسط ذرات خاک می‌شوند. کاربرد آن‌ها در کودهای کشاورزی چند هدف اصلی دارد:

• افزایش جذب ریزمغذی‌ها: به‌ویژه در خاک‌های قلیایی که عناصر به‌راحتی غیرقابل جذب می‌شوند.
• افزایش پایداری در محیط خاک: که موجب می‌شود عنصر فعال مدت بیشتری در دسترس ریشه باقی بماند.
• امکان محلول‌پاشی مؤثر: کلات‌ها به راحتی از طریق روزنه‌های برگ قابل جذب هستند.
• استفاده در سیستم‌های آبیاری هوشمند: کلات‌ها به‌خوبی در محلول‌های غذایی محلول باقی می‌مانند.
• سازگاری با محصولات ارگانیک (در کلات‌های طبیعی): مناسب برای کشاورزی پایدار و ایمن.
بدون کلات‌کننده، بسیاری از کودهای حاوی آهن، روی یا منگنز در خاک‌های قلیایی ایران کارایی خود را از دست می‌دهند.

کدام محصولات اغلب به کودهای کلات شده نیاز دارند؟

حساسیت محصولات سبزیجات، صیفی‌جات و درختان میوه به عناصر میکرو به طور قابل توجهی متفاوت است برای گیاهانی که در دسته‌های بسیار یا نسبتاً حساس هستند، کودهای کلات اغلب مورد نیاز است. برای گیاهانی که حساسیت پایینی دارند، به کودهای کلات نیازی نیست، مگر اینکه خاک از نظر فراهمی ‌زیستی عناصر میکرو کم باشد، همانطور که توسط آزمایش خاک نشان داده شده است.

pH خاک یک عامل اصلی موثر بر فراهمی‌ زیستی ریزمغذی‌ها است. بنابراین، اگر pH خاک بیشتر از 6.5 باشد، خاک ممکن است فراهمی‌ زیستی ریز مغذی محدودی داشته باشد و ممکن است به کودهای کلات شده نیاز باشد.

کود کامل گرانول ویژه باغات (۰۷-۰۶-۰۸) بابرخورداری از مواد هیومیکی در انواع خاک ها از پایداری مناسب و قابلیت جذب مطلوبی برخوردار می باشد.

مزایای کود کلاته

کودهای کلاته دارای مزایا و خاصیت های بسیار و گوناگونی هستند. از جمله:

جذب سریع

هنگامی‌ که عناصر میکرو کلات می‌شوند، ریز مغذی‌ها سریعتر از زمانی که به عنوان نمک‌های کریستالی استفاده می‌شوند توسط برگ‌های گیاه جذب می‌شوند و به سرعت در دسترس گیاهان قرار می‌گیرند.

تحمل

برگ‌های گیاه معمولاً نسبت به کلات‌ها بسیار متحمل هستند. در مقابل، نمک‌های معدنی اغلب پس از محلول پاشی باعث سوختگی برگ می‌شوند.

حلالیت خوب

کلات‌های معدنی معمولاً به راحتی در آب حل می‌شوند. آنها محلول‌های شفاف و بدون رسوب تشکیل می‌دهند. این کار سطح بالایی از کارایی را تضمین می‌کند و از مسدود شدن نازل جلوگیری می‌کند.

قابلیت اختلاط

کودهای کلات با بسیاری از محصولات سموم و همچنین با سایر کودهای برگی به خوبی مخلوط می‌شوند. بنابراین می‌توان آنها را در اختلاط با یکدیگر استفاده کرد و در زمان و هزینه صرفه جویی کرد.

پایداری بالا

کودهای کلات شده حتی در شرایط نامساعد خاک پایدار هستند. به عنوان مثال، آهن کلات HBED (III) حتی در خاک‌های آهکی با pH تا 12 پایدار می‌ماند.

مقرون به صرفه بودن

از آنجایی که کودهای کلات معمولاً مؤثرتر از نمک‌های کریستالی متشکل از مواد مغذی مشابه در غلظت مولی یکسان هستند، به میزان کمتری از کود کلاته نیاز است. این امر به طور قابل توجهی هزینه نهایی مورد نیاز برای حداکثر عملکرد را کاهش می‌دهد.

معایب کودهای کلاته

هرچند کودهای کلاته بسیار مؤثر هستند، اما برخی نقاط ضعف نیز دارند که در انتخاب و مصرف باید مورد توجه قرار گیرند:

هزینه بالا

یکی از بزرگ‌ترین محدودیت‌ها، قیمت بالاتر کودهای کلاته نسبت به سولفات‌ها یا اکسیدهای معمولی است.

پایداری بیش‌ازحد در بعضی موارد

کلات‌های بسیار پایدار مانند EDDHA ممکن است در محیط خاک آزاد نشده و به‌سرعت جذب نشوند، به‌ویژه در خاک‌های سنگین و با مواد آلی بالا.

قابلیت اشتباه در انتخاب

استفاده از نوع نامناسب کلات (مثلاً EDTA برای خاک قلیایی) ممکن است نه تنها اثربخش نباشد، بلکه باعث تجمع فلزات سنگین نیز شود.

احتمال آلودگی آب‌های زیرزمینی

برخی ترکیبات کلاته به دلیل تحرک زیاد، ممکن است در آبیاری سنگین به منابع آب نشت پیدا کنند.

برخی ناسازگاری‌ها

بعضی از کلات‌ها با کودهای دیگر یا آفت‌کش‌ها ناسازگار هستند و نیاز به دقت در ترکیب دارند. با آگاهی از این موارد و تنظیم برنامه تغذیه‌ای دقیق، می‌توان این معایب را تا حد زیادی کنترل کرد.

مقاله پیشنهادی : بهترین کود برای تنش گرمایی کدام نوع است ؟

نتیجه‌گیری

کودهای کلاته یکی از ابزارهای حیاتی در افزایش بهره‌وری تغذیه گیاهان، کاهش ضایعات کود و مدیریت کمبود ریزمغذی‌ها در خاک‌های نامساعد هستند. این کودها با پایداری بالا، جذب مؤثر و قابلیت مصرف از طریق خاک یا برگ، برای کشاورزی مدرن و پرمحصول اهمیت فراوانی دارند. با این حال، انتخاب نوع مناسب بر اساس pH خاک، نوع گیاه، شرایط اقلیمی و هزینه اقتصادی باید با دقت صورت گیرد. آموزش کشاورزان، ترویج صحیح مصرف، و تولید داخلی کودهای کلاته باکیفیت می‌تواند گامی مؤثر در توسعه کشاورزی پایدار ایران باشد.

سوالات متداول مرتبط با انواع کودهای کلاته